کلیات اقبال - اردو - International Iqbal Society - Allama Iqbal

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

ای چو جان اندر وجود عالمی

جان ما باشی و از ما می رمی

نغمہ از فیض تو در عود حیات

موت در راہ تو محسود حیات

باز تسکین دل ناشاد شو

باز اندر سینہ ہا آباد شو

باز از ما خواہ ننگ و نام را

پختہ تر کن عاشقان خام را

از مقدر شکوہ ہا داریم ما

نرخ تو بالا و ناداریم ما

از تہیدستان رخ زیبا مپوش

عشق سلمان و بلال ارزان فروش

چشم بیخواب و دل بیتاب دہ

باز ما را فطرت سیماب دہ

آیتی بمنا ز آیات مبین

تا شود اعناق اعدا خاضعین

کوہ آتش خیز کن این کاہ را

ز آتش ما سوز غیر اللہ را

رشتہ ی وحدت چو قوم از دست داد

صد گرہ بر روی کار ما فتاد

ما پریشان در جہان چون اختریم

ہمدم و بیگانہ از یکدیگریم

باز این اوراق را شیرازہ کن

باز آئین محبت تازہ کن

باز ما را بر ہمان خدمت گمار

کار خود با عاشقان خود سپار

رہروان را منزل تسلیم بخش

قوت ایمان ابراہیم بخش

عشق را از شغل لا آگاہ کن

آشنای رمز الااللہ کن

منکہ بھر دیگران سوزم چو شمع

بزم خود را گریہ آموزم چو شمع

یارب آن اشکی کہ باشد دلفروز

بیقرار و مضطر و آرام سوز

کارمش در باغ و روید آتشی

از قبای لالہ شوید آتشی

دل بدوش و دیدہ بر فرداستم

در میان انجمن تنہا ستم

’’ہر کسی از ظن خود شد یار من

از درون من نجست اسرار من‘‘

در جہان یارب ندیم من کجاست

نخل سینایم کلیم من کجاست

ظالمم بر خود ستم ہا کردہ ام

شعلہ ئی را در بغل پروردہ ام

شعلہ ئی غارت گر سامان ہوش

آتشی افکندہ در دامان ہوش

عقل را دیوانگی آموختہ

علم را سامان ہستی سوختہ

آفتاب از سوز او گردون مقام

برقہا اندر طواف او مدام

ہمچو شبنم دیدہ ی گریان شدم

تا امین آتش پنہان شدم

شمع را سوز عیان آموختم

خود نہان از چشم عالم سوختم

شعلہ ہا آخر ز ہر مویم دمید

از رگ اندیشہ ام آتش چکید

عندلیبم از شرر ہا دانہ چید

نغمہ ی آتش مزاجی آفرید

سینہ ی عصر من از دل خالی است

می تپد مجنون کہ محمل خالی است

شمع را تنہا تپیدن سہل نیست

آہ یک پروانہ ی من اہل نیست

انتظار غمگساری تا کجا

جستجوی راز دارے تا کجا

ای ز رویت ماہ و انجم مستنیر

آتش خود را ز جانم باز گیر

این امانت بازگیر از سینہ ام

خار جوہر برکش از آئینہ ام

یا مرا یک ھمدم دیرینہ دہ

عشق عالم سوز را آئینہ دہ

موج در بحر است ہم پہلوی موج

ہست با ھمدم تپیدن خوی موج

بر فلک کوکب ندیم کوکبست

ماہ تابان سر بزانوی شب است

روز پھلوی شب یلدا زند

خویش را امروز بر فردا زند

ہستی جوئی بجوئے گم شود

موجہ ی بادی ببوئے گم شود

ہست در ہر گوشہ ی ویرانہ رقص

می کند دیوانہ با دیوانہ رقص

گرچہ تو در ذات خود یکتاستی

عالمی از بھر خویش آراستی

من مثال لالہ ی صحراستم

درمیان محفلی تنہاستم

خواہم از لطف تو یاری ہمدمی

از رموز فطرت من محرمی

ھمدمی دیوانہ ئی فرزانہ ئی

از خیال این و آن بیگانہ ئی

تا بجان او سپارم ہوی خویش

باز بینم در دل او روی خویش

سازم از مشت گل خود پیکرش

ہم صنم او را شوم ہم آزرش

تمت

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

سبز بادا خاک پاک شافعی

عالمی سر خوش ز تاک شافعی

فکر او کوکب ز گردون چیدہ است

سیف بران وقت را نامیدہ است

من چہ گویم سر این شمشیر چیست

آب او سرمایہ دار از زندگیست

صاحبش بالاتر از امید و بیم

دست او بیضا تر از دست کلیم

سنگ از یک ضربت او تر شود

بحر از محرومی نم بر شود

در کف موسی ہمین شمشیر بود

کار او بالاتر از تدبیر بود

سینہ ی دریای احمر چاک کرد

قلزمی را خشک مثل خاک کرد

پنجہ ی حیدر کہ خیبر گیر بود

قوت او از ہمین شمشیر بود

گردش گردون گردان دیدنی است

انقلاب روز و شب فہمیدنی است

ای اسیر دوش و فردا در نگر

در دل خود عالم دیگر نگر

در گل خود تخم ظلمت کاشتی

وقت را مثل خطی پنداشتی

باز با پیمانہ ی لیل و نہار

فکر تو پیمود طول روزگار

ساختی این رشتہ را زنار دوش

گشتہ ئی مثل بتان باطل فروش

کیمیا بودی و مشت گل شدی

سر حق زائیدی و باطل شدی

مسلمی ؟ آزاد این زنار باش

شمع بزم ملت احرار باش

تو کہ از اصل زمان آگہ نہ ئی

از حیات جاودان آگہ نہ ئی

تا کجا در روز و شب باشی اسیر

رمز وقت از ’’لی مع اللہ‘‘ یاد گیر

این و آن پیداست از رفتار وقت

زندگی سریست از اسرار وقت

اصل وقت از گردش خورشید نیست

وقت جاوید است و خور جاوید نیست

عیش و غم عاشور و ہم عید است وقت

سر تاب ماہ و خورشید است وقت

وقت را مثل مکان گستردہ ئی

امتیاز دوش و فردا کردہ ئی

ای چو بو رم کردہ از بستان خویش

ساختی از دست خود زندان خویش

وقت ما کو اول و آخر ندید

از خیابان ضمیر ما دمید

زندہ از عرفان اصلش زندہ تر

ہستی او از سحر تابندہ تر

زندگی از دہر و دہر از زندگی است

’’لاتسبوالدھر‘‘ فرمان نبی است

نکتہ ای می گویمت روشن چو در

تا شناسی امتیاز عبد و حر

عبد گردد یاوہ در لیل و نھار

در دل حر یاوہ گردد روزگار

عبد از ایام می باند کفن

روز و شب را می تند بر خویشتن

مرد حر خود را ز گل بر می کند

خویش را بر روزگاران می تند

عبد چون طایر بدام صبح و شام

لذت پرواز بر جانش حرام

سینہ ی آزادہ ی چابک نفس

طایر ایام را گردد قفس

عبد را تحصیل حاصل فطرت است

واردات جان او بی ندرت است

از گران خیزی مقام او ہمان

نالہ ہای صبح و شام او ہمان

دمبدم نو آفرینی کار حر

نغمہ پیہم تازہ ریزد تار حر

فطرتش زحمت کش تکرار نیست

جادہ ی او حلقہ ی پرگار نیست

عبد را ایام زنجیر است و بس

بر لب او حرف تقدیر است و بس

ہمت حر با قضا گردد مشیر

حادثات از دست او صورت پذیر

رفتہ و آیندہ در موجود او

دیرہا آسودہ اندر زود او

آمد از صوت و صدا پاک این سخن

در نمی آید بہ ادراک این سخن

گفتم و حرفم ز معنی شرمسار

شکوہ ی معنی کہ با حرفم چہ کار

زندہ معنی چون بہ حرف آمد بمرد

از نفس ہای تو نار او فسرد

نکتہ ی غیب و حضور اندر دل است

رمز ایام و مرور اندر دل است

نغمہ ی خاموش دارد ساز وقت

غوطہ در دل زن کہ بینی راز وقت

یاد ایامی کہ سیف روزگار

با توانا دستی ما بود یار

تخم دین در کشت دلہا کاشتیم

پردہ از رخسار حق برداشتیم

ناخن ما عقدہ ی دنیا گشاد

بخت این خاک از سجود ما گشاد

از خم حق بادہ ی گلگون زدیم

بر کہن میخانہ ہا شبخون زدیم

ای می دیرینہ در مینای تو

شیشہ آب از گرمی صہبای تو

از غرور و نخوت و کبر و منی

طعنہ بر ناداری ما میزنی

جام ما ہم زیب محفل بودہ است

سینہ ی ما صاحب دل بودہ است

عصر نو از جلوہ ہا آراستہ

از غبار پای ما برخاستہ

کشت حق سیراب گشت از خون ما

حق پرستان جہان ممنون ما

عالم از ما صاحب تکبیر شد

از گل ما کعبہ ہا تعمیر شد

حرف اقرأ حق بما تعلیم کرد

رزق خویش از دست ما تقسیم کرد

گرچہ رفت از دست ما تاج و نگین

ما گدایان را بچشم کم مبین

در نگاہ تو زیان کاریم ما

کہنہ پنداریم ما ، خواریم ما

اعتبار از لاالہ داریم ما

ہر دو عالم را نگہ داریم ما

از غم امروز و فردا رستہ ایم

با کسی عہد محبت بستہ ایم

در دل حق سر مکنونیم ما

وارث موسی و ہارونیم ما

مہر و مہ روشن ز تاب ما ہنوز

برقہا دارد سحاب ما ہنوز

ذات ما آئینۂ ذات حق است

ہستی مسلم ز آیات حق است

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

ای کہ مثل گل ز گل بالیدہ ئی

تو ھم از بطن خودی زائیدہ ئی

از خودی مگذر بقا انجام باش

قطرہ ئی می باش و بحر آشام باش

تو کہ از نور خودی تابندہ ئے

گر خودی محکم کنی پایندہ ئی

سود در جیب ہمین سوداستی

خواجگی از حفظ این کالاستی

ہستی و از نیستی ترسیدہ ئی

ای سرت گردم غلط فہمیدہ ئی

چون خبر دارم ز ساز زندگی

با تو گویم چیست راز زندگی

غوطہ در خود صورت گوہر زدن

پس ز خلوت گاہ خود سر بر زدن

زیر خاکستر شرار اندوختن

شعلہ گردیدن نظرہا سوختن

خانہ سوز محنت چل سالہ شو

طوف خود کن شعلہ ی جوالہ شو

زندگی از طوف دیگر رستن است

خویش را بیت الحرم دانستن است

پر زن و از جذب خاک آزاد باش

ہمچو طایر ایمن از افتاد باش

تو اگر طایر نہ ئی ای ہوشمند

بر سر غار آشیان خود مبند

ای کہ باشی در پی کسب علوم

با تو می گویم پیام پیر روم

’’علم را بر تن زنی مارے بود

علم را بر دل زنی یارے بود‘‘

آگہی از قصہ ی آخوند روم

آنکہ داد اندر حلب درس علوم

پای در زنجیر توجیہات عقل

کشتیش طوفانی ’’ظلمات‘‘ عقل

موسی بیگانہ ی سینای عشق

بیخبر از عشق و از سودای عشق

از تشکک گفت و از اشراق گفت

وز حکم صد گوہر تابندہ سفت

عقدہ ہای قول مشائین گشود

نور فکرش ہر خفی را وانمود

گرد و پیشش بود انبار کتب

بر لب او شرح اسرار کتب

پیر تبریزی ز ارشاد کمال

جست راہ مکتب ملا جلال

گفت این غوغا و قیل و قال چیست

این قیاس و وہم و استدلال چیست

مولوی فرمود نادان لب ببند

بر مقالات خردمندان مخند

پای خویش از مکتبم بیرون گذار

قیل و قال است این ترا با وی چہ کار

قال ما از فہم تو بالاتر است

شیشہ ی ادراک را روشنگر است

سوز شمس از گفتہ ی ملا فزود

آتشی از جان تبریزی گشود

بر زمین برق نگاہ او فتاد

خاک از سوز دم او شعلہ زاد

آتش دل خرمن ادراک سوخت

دفتر آن فلسفی را پاک سوخت

مولوی بیگانہ از اعجاز عشق

ناشناس نغمہ ہای ساز عشق

گفت این آتش چسان افروختی

دفتر ارباب حکمت سوختی

گفت شیخ ای مسلم زنار دار

ذوق و حال است این ترا با وی چہ کار

حال ما از فکر تو بالاتر است

شعلہ ی ما کیمیای احمر است

ساختی از برف حکمت ساز و برگ

از سحاب فکر تو بارد تگرگ

آتشی افروز از خاشاک خویش

شعلہ ئی تعمیر کن از خاک خویش

علم مسلم کامل از سوز دل است

معنی اسلام ترک آفل است

چون ز بند آفل ابراہیم رست

در میان شعلہ ہا نیکو نشست

علم حق را در قفا انداختی

بہر نانی نقد دین در باختی

گرم رو در جستجوی سرمہ ئی

واقف از چشم سیاہ خود نہ ئی

آب حیوان از دم خنجر طلب

از دہان اژدہا کوثر طلب

’’ق‘‘

سنگ اسود از در بتخانہ خواہ

نافہ ی مشک از سگ دیوانہ خواہ

سوز عشق از دانش حاضر مجوی

کیف حق از جام این کافر مجوی

مدتی محو تک و دو بودہ ام

رازدان دانش نو بودہ ام

باغبانان امتحانم کردہ اند

محرم این گلستانم کردہ اند

گلستانی لالہ زار عبرتی

چون گل کاغذ سراب نکہتی

تا ز بند این گلستان رستہ ام

آشیان بر شاخ طوبی بستہ ام

دانش حاضر حجاب اکبر است

بت پرست و بت فروش و بتگر است

پا بزندان مظاہر بستہ ئی

از حدود حس برون نا جستہ ئی

در صراط زندگی از پا فتاد

بر گلوی خویشتن خنجر نہاد

آتشی دارد مثال لالہ سرد

شعلہ ئی دارد مثال ژالہ سرد

فطرتش از سوز عشق آزاد ماند

در جہان جستجو ناشاد ماند

عشق افلاطون علت ہای عقل

بہ شود از نشترش سودای عقل

جملہ عالم ساجد و مسجود عشق

سومنات عقل را محمود عشق

این می دیرینہ در میناش نیست

شور ’’یارب‘‘ ، قسمت شبہاش نیست

قیمت شمشاد خود نشناختی

سرو دیگر را بلند انداختی

مثل نے خود را ز خود کردی تہی

بر نوای دیگران دل می نہی

ای گدای ریزہ ئی از خوان غیر

جنس خود می جوئی از دکان غیر

بزم مسلم از چراغ غیر سوخت

مسجد او از شرار دیر سوخت

از سواد کعبہ چون آہو رمید

ناوک صیاد پہلویش درید

شد پریشان برگ گل چون بوی خویش

ای ز خود رم کردہ باز آ سوی خویش

ای امین حکمت ام الکتاب

وحدت گمگشتہ ی خود بازیاب

ما کہ دربان حصار ملتیم

کافر از ترک شعار ملتیم

ساقی دیرینہ را ساغر شکست

بزم رندان حجازی بر شکست

کعبہ آباد است از اصنام ما

خندہ زن کفر است بر اسلام ما

شیخ در عشق بتان اسلام باخت

رشتہ ی تسبیح از زنار ساخت

پیر ہا پیر از بیاض مو شدند

سخرہ بہر کودکان کو شدند

دل ز نقش لاالہ بیگانہ ئی

از صنم ہای ہوس بتخانہ ئی

می شود ھر مو درازی خرقہ پوش

آہ ازین سوداگران دین فروش

با مریدان روز و شب اندر سفر

از ضرورت ہای ملت بی خبر

دیدہ ہا بی نور مثل نرگس اند

سینہ ہا از دولت دل مفلس اند

واعظان ہم صوفیان منصب پرست

اعتبار ملت بیضا شکست

واعظ ما چشم بر بتخانہ دوخت

مفتی دین مبین فتوی فروخت

چیست یاران بعد ازین تدبیر ما

رخ سوی میخانہ دارد پیر ما

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

قلب را از صبغة اللہ رنگ دہ

عشق را ناموس و نام و ننگ دہ

طبع مسلم از محبت قاہر است

مسلم ار عاشق نباشد کافر است

تابع حق دیدنش نا دیدنش

خوردنش ، نوشیدنش ، خوابیدنش

در رضایش مرضی حق گم شود

’’این سخن کے باور مردم شود‘‘

خیمہ در میدان الا اللہ زدست

در جہان شاہد علی الناس آمدست

شاہد حالش نبی انس و جان

شاہدی صادق ترین شاہدان

قال را بگذار و باب حال زن

نور حق بر ظلمت اعمال زن

در قبای خسروی درویش زی

دیدہ بیدار و خدا اندیش زی

قرب حق از ہر عمل مقصود دار

تا ز تو گردد جلالش آشکار

صلح ، شر گردد چو مقصود است غیر

گر خدا باشد غرض جنگ است خیر

گر نگردد حق ز تیغ ما بلند

جنگ باشد قوم را ناارجمند

حضرت شیخ میانمیر ولی

ہر خفی از نور جان او جلی

بر طریق مصطفی محکم پئی

نغمہ ی عشق و محبت را نئی

تربتش ایمان خاک شہر ما

مشعل نور ہدایت بہر ما

بر در او جبہ فرسا آسمان

از مریدانش شہ ہندوستان

شاہ تخم حرص در دل کاشتی

قصد تسخیر ممالک داشتی

از ہوس آتش بجان افروختی

تیغ را ’’ھل من مزید‘‘ آموختی

در دکن ہنگامہ ہا بسیار بود

لشکرش در عرصہ ی پیکار بود

رفت پیش شیخ گردون پایہ ئی

تا بگیرد از دعا سرمایہ ئی

مسلم از دنیا سوی حق رم کند

از دعا تدبیر را محکم کند

شیخ از گفتار شہ خاموش ماند

بزم درویشان سراپا گوش ماند

تا مریدی سکہ سیمین بدست

لب گشود و مہر خاموشی شکست

گفت این نذر حقیر از من پذیر

ای ز حق آوارگان را دستگیر

غوطہ ہا زد در خوی محنت تنم

تا گرہ زد درہمی را دامنم

گفت شیخ این زر حق سلطان ماست

آنکہ در پیراہن شاہی گداست

حکمران مہر و ماہ و انجم است

شاہ ما مفلس ترین مردم است

دیدہ بر خوان اجانب دوخت است

آتش جوعش جہانی سوخت است

قحط و طاعون تابع شمشیر او

عالمی ویرانہ از تعمیر او

خلق در فریاد از ناداریش

از تہیدستی ضعیف آزاریش

سطوتش اھل جہان را دشمن است

نوع انسان کاروان ، او رہزن است

از خیال خود فریب و فکر خام

می کند تاراج را تسخیر نام

عسکر شاہی و افواج غنیم

ہر دو از شمشیر جوع او دو نیم

آتش جان گدا جوع گداست

جوع سلطان ملک و ملت را فناست

ہر کہ خنجر بہر غیر اللہ کشید

تیغ او در سینہ ی او آرمید

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

در بنارس برھمندی محترم

سر فرو اندر یم بود و عدم

بہرہ ی وافر ز حکمت داشتی

با خدا جویان ارادت داشتی

ذہن او گیرا و ندرت کوش بود

با ثریا عقل او ھمدوش بود

آشیانش صورت عنقا بلند

مہر و مہ بر شعلہ ی فکرش سپند

مدتی مینای او در خون نشست

ساقی حکمت بجامش می نبست

در ریاض علم و دانش دام چید

چشم دامش طایر معنی ندید

ناخن فکرش بخون آلودہ ماند

عقدہ ی بود و عدم نگشودہ ماند

آہ بر لب شاھد حرمان او

چہرہ غماز دل حیران او

رفت روزی نزد شیخ کاملی

آنکہ اندر سینہ پروردی دلی

گوش بر گفتار آن فرزانہ داد

بر لب خود مہر خاموشی نہاد

گفت شیخ ای طائف چرخ بلند

اندکی عہد وفا با خاک بند

تا شدی آوارہ ی صحرا و دشت

فکر بیباک تو از گردون گذشت

با زمین در ساز ای گردون نورد

در تلاش گوہر انجم مگرد

من نگویم از بتان بیزار شو

کافری شایستہ ی زنار شو

ای امانت دار تہذیب کہن

پشت پا بر مسلک آبا مزن

گر ز جمعیت حیات ملت است

کفر ہم سرمایہ ی جمعیت است

تو کہ ھم در کافری کامل نہ ئی

در خور طوف حریم دل نہ ئی

ماندہ ایم از جادہ ی تسلیم دور

تو ز آزر من ز ابراہیم دور

قیس ما سودائے محمل نشد

در جنون عاشقی کامل نشد

مرد چون شمع خودی اندر وجود

از خیال آسمان پیما چہ سود

آب زد در دامن کہسار چنگ

گفت روزی با ھمالہ رود گنگ

ای ز صبح آفرینش یخ بدوش

پیکرت از رودہا زنار پوش

حق ترا با آسمان ہمراز ساخت

پات محروم خرام ناز ساخت

طاقت رفتار از پایت ربود

این وقار و رفعت و تمکین چہ سود

زندگانی از خرام پیہم است

برگ و ساز ہستی موج از رم است

کوہ چون این طعنہ از دریا شنید

ہم چو بحر آتش از کین بر دمید

گفت ای پہنای تو آئینہ ام

چون تو صد دریا درون سینہ ام

این خرام ناز سامان فناست

ہر کہ از خود رفت شایان فناست

از مقام خود نداری آگہی

بر زیان خویش نازی ابلہی

ای ز بطن چرخ گردان زادہ ئی

از تو بہتر ساحل افتادہ ئی

ہستی خود نذر قلزم ساختی

پیش رہزن نقد جان انداختی

ہمچو گل در گلستان خوددار شو

بہر نشر بو پی گلچین مرو

زندگی بر جای خود بالیدن است

از خیابان خودی گل چیدن است

قرنہا بگذشت و من پا در گلم

تو گمان داری کہ دور از منزلم

ہستیم بالید و تا گردون رسید

زیر دامانم ثریا آرمید

ہستی تو بی نشان در قلزم است

ذروہ ی من سجدہ گاہ انجم است

چشم من بینای اسرار فلک

آشنا گوشم ز پرواز ملک

تا ز سوز سعی پیہم سوختم

لعل و الماس و گہر اندوختم

’’در درونم سنگ و اندر سنگ نار

آب را بر نار من نبود گذار‘‘

قطرہ ئی ؟ خود را بپای خود مریز

در تلاطم کوش و با قلزم ستیز

آب گوہر خواہ و گوہر ریزہ شو

بہر گوش شاہدی آویزہ شو

یا خود افزا شو سبک رفتار شو

ابر برق انداز و دریا بار شو

از تو قلزم گدیہ ی طوفان کند

شکوہ ہا از تنگی دامان کند

کمتر از موجی شمارد خویش را

پیش پای تو گذارد خویش را

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

از حقیقت باز بگشایم دری

با تو می گویم حدیث دیگری

گفت با الماس در معدن ، زغال

ای امین جلوہ ہای لازوال

ھمدمیم و ہست و بود ما یکیست

در جہان اصل وجود ما یکیست

من بکان میرم ز درد ناکسی

تو سر تاج شہنشاہان رسی

قدر من از بد گلی کمتر ز خاک

از جمال تو دل آئینہ چاک

روشن از تاریکی من مجمر است

پس کمال جوہرم خاکستر است

پشت پا ہر کس مرا بر سر زند

بر متاع ہستیم اخگر زند

بر سروسامان من باید گریست

برگ و ساز ہستیم دانی کہ چیست؟

موجہ ی دودی بہم پیوستہ ئی

مایہ دار یک شرار جستہ ئی

مثل انجم روی تو ہم خوی تو

جلوہ ہا خیزد ز ہر پھلوی تو

گاہ نور دیدہ ی قیصر شوے

گاہ زیب دستہ ی خنجر شوی

گفت الماس ای رفیق نکتہ بین

تیرہ خاک از پختگی گردد نگین

تا بہ پیرامون خود در جنگ شد

پختہ از پیکار مثل سنگ شد

پیکرم از پختگی ذوالنور شد

سینہ ام از جلوہ ہا معمور شد

خوار گشتی از وجود خام خویش

سوختی از نرمی اندام خویش

فارغ از خوف و غم و وسواس باش

پختہ مثل سنگ شو الماس باش

می شود از وی دو عالم مستنیر

ہر کہ باشد سخت کوش و سختگیر

مشت خاکی اصل سنگ اسود است

کو سر از جیب حرم بیرون زد است

رتبہ اش از طور بالا تر شد است

بوسہ گاہ اسود و احمر شد است

در صلابت آبروی زندگی است

ناتوانی ، ناکسے ناپختگی است

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

طایری از تشنگی بیتاب بود

در تن او دم مثال موج دود

ریزہ ے الماس در گلزار دید

تشنگی نظارہ ی آب آفرید

از فریب ریزہ ی خورشید تاب

مرغ نادان سنگ را پنداشت آب

مایہ اندوز نم از گوھر نشد

زد برو منقار و کامش تر نشد

گفت الماس ای گرفتار ہوس

تیز بر من کردہ منقار ہوس

قطرہ ی آبی نیم ساقی نیم

من براے دیگران باقی نیم

قصد آزارم کنی دیوانہ ئے

از حیات خود نما بیگانہ ئی

آب من منقار مرغان بشکند

آدمی را گوھر جان بشکند

طایر از الماس کام دل نیافت

روی خویش از ریزہ ی تابندہ تافت

حسرت اندر سینہ اش آباد گشت

در گلوی او نوا فریاد گشت

قطرہ ی شبنم سر شاخ گلی

تافت مثل اشک چشم بلبلی

تاب او محو سپاس آفتاب

لرزہ بر تن از ہراس آفتاب

کوکب رم خوی گردون زادہ ئی

یکدم از ذوق نمود استادہ ئی

صد فریب از غنچہ و گل خوردہ ئی

بہرہ ئی از زندگے نا بردہ ئی

مثل اشک عاشق دلدادہ ئی

زیب مژگانی چکید آمادہ ئی

مرغ مضطر زیر شاخ گل رسید

در دہانش قطرہ ی شبنم چکید

ای کہ می خواہی ز دشمن جان بری

از تو پرسم قطرہ ئی یا گوہری؟

چون ز سوز تشنگی طایر گداخت

از حیات دیگری سرمایہ ساخت

قطرہ سخت اندام و گوہر خو نبود

ریزہ ی الماس بود و او نبود

غافل از حفظ خودی یک دم مشو

ریزہ ے الماس شو شبنم مشو

پختہ فطرت صورت کہسار باش

حامل صد ابر دریا بار باش

خویش را دریاب از ایجاب خویش

سیم شو از بستن سیماب خویش

نغمہ ئی پیدا کن از تار خودی

آشکارا ساز اسرار خودی

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

سید ہجویر مخدوم امم

مرقد او پیر سنجر را حرم

بند ہای کوہسار آسان گسیخت

در زمین ہند تخم سجدہ ریخت

عہد فاروق از جمالش تازہ شد

حق ز حرف او بلند آوازہ شد

پاسبان عزت ام الکتاب

از نگاہش خانہ ی باطل خراب

خاک پنجاب از دم او زندہ گشت

صبح ما از مہر او تابندہ گشت

عاشق و ھم قاصد طیار عشق

از جبینش آشکار اسرار عشق

داستانی از کمالش سر کنم

گلشنی در غنچہ ئی مضمر کنم

نوجوانی قامتش بالا چو سرو

وارد لاہور شد از شہر مرو

رفت پیش سید والا جناب

تا رباید ظلمتش را آفتاب

گفت ’’محصور صف اعداستم

درمیان سنگہا میناستم

با من آموز ای شہ گردون مکان

زندگی کردن میان دشمنان‘‘

پیر دانائی کہ در ذاتش جمال

بستہ پیمان محبت با جلال

گفت ’’ای نامحرم از راز حیات

غافل از انجام و آغاز حیات

فارغ از اندیشہ ی اغیار شو

قوت خوابیدہ ئی بیدار شو

سنگ چون بر خود گمان شیشہ کرد

شیشہ گردید و شکستن پیشہ کرد

ناتوان خود را اگر رہرو شمرد

نقد جان خویش با رہزن سپرد

تا کجا خود را شماری ماء و طین

از گل خود شعلہ ی طور آفرین

با عزیزان سرگران بودن چرا

شکوہ سنج دشمنان بودن چرا

راست می گویم عدو ہم یار تست

ہستی او رونق بازار تست

ہر کہ دانای مقامات خودی است

فضل حق داند اگر دشمن قوی است

کشت انسان را عدو باشد سحاب

ممکناتش را برانگیزد ز خواب

سنگ رہ آبست اگر ہمت قویست

سیل را پست و بلند جادہ چیست؟

سنگ رہ گردد فسان تیغ عزم

قطع منزل امتحان تیغ عزم

مثل حیوان خوردن ، آسودن چسود

گر بخود محکم نہ ئے بودن چسود

خویش را چون از خودی محکم کنی

تو اگر خواہی جہان برھم کنی

گر فنا خواہی ز خود آزاد شو

گر بقا خواہی بخود آباد شو

چیست مردن از خودی غافل شدن

تو چہ پنداری فراق جان و تن

در خودی کن صورت یوسف ، مقام

از اسیری تا شہنشاہی خرام

از خودی اندیش و مرد کار شو

مرد حق شو حامل اسرار شو

شرح راز از داستانہا می کنم

غنچہ از زور نفس وا می کنم

’’خوشتر آن باشد کہ سر دلبران

گفتہ آید در حدیث دیگران‘‘

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

مسلم اول شہ مردان علے

عشق را سرمایہ ی ایمان علے

از ولای دودمانش زندہ ام

در جہان مثل گہر تابندہ ام

نرگسم وارفتہ ی نظارہ ام

در خیابانش چو بو آوارہ ام

زمزم ار جوشد ز خاک من ازوست

می اگر ریزد ز تاک من ازوست

خاکم و از مہر او آئینہ ام

می توان دیدن نوا در سینہ ام

از رخ او فال پیغمبر گرفت

ملت حق از شکوہش فر گرفت

قوت دین مبین فرمودہ اش

کائنات آئین پذیر از دودہ اش

مرسل حق کرد نامش بوتراب

حق ’’یداللہ‘‘ خواند در ام الکتاب

ہر کہ دانای رموز زندگیست

سر اسمای علی داند کہ چیست

خاک تاریکی کہ نام او تن است

عقل از بیداد او در شیون است

فکر گردون رس زمین پیما ازو

چشم کور و گوش ناشنوا ازو

از ہوس تیغ دو رو دارد بدست

رہروان را دل برین رہزن شکست

شیر حق این خاک را تسخیر کرد

این گل تاریک را اکسیر کرد

مرتضی کز تیغ او حق روشن است

بوتراب از فتح اقلیم تن است

مرد کشور گیر از کراری است

گوہرش را آبرو خودداری است

ہر کہ در آفاق گردد بوتراب

باز گرداند ز مغرب آفتاب

ہر کہ زین بر مرکب تن تنگ بست

چون نگین بر خاتم دولت نشست

زیر پاش اینجا شکوہ خیبر است

دست او آنجا قسیم کوثر است

از خود آگاہے یداللہی کند

از یداللہی شہنشاہی کند

ذات او دروازہ ی شہر علوم

زیر فرمانش حجاز و چین و روم

حکمران باید شدن بر خاک خویش

تا می روشن خوری از تاک خویش

خاک گشتن مذہب پروانگیست

خاک را اب شو کہ این مردانگیست

سنگ شو ای ہمچو گل نازک بدن

تا شوے بنیاد دیوار چمن

از گل خود آدمی تعمیر کن

آدمی را عالمی تعمیر کن

گر بنا سازی نہ دیوار و دری

خشت از خاک تو بندد دیگری

ای ز جور چرخ ناہنجار تنگ

جام تو فریادی بیداد سنگ

نالہ و فریاد و ماتم تا کجا؟

سینہ کوبیہای پیہم تا کجا؟

در عمل پوشیدہ مضمون حیات

لذت تخلیق قانون حیات

خیز و خلاق جہان تازہ شو

شعلہ در بر کن خلیل آوازہ شو

با جہان نامساعد ساختن

ہست در میدان سپر انداختن

مرد خودداری کہ باشد پختہ کار

با مزاج او بسازد روزگار

گر نسازد با مزاج او جہان

می شود جنگ آزما با آسمان

بر کند بنیاد موجودات را

می دہد ترکیب نو ذرات را

گردش ایام را برھم زند

چرخ نیلی فام را برہم زند

می کند از قوت خود آشکار

روزگار نو کہ باشد سازگار

در جہان نتوان اگر مردانہ زیست

ہمچو مردان جانسپردن زندگیست

آزماید صاحب قلب سلیم

زور خود را از مہمات عظیم

عشق با دشوار ورزیدن خوشست

چون خلیل از شعلہ گلچیدن خوشست

ممکنات قوت مردان کار

گردد از مشکل پسندی آشکار

حربہ ی دون ہمتان کین است و بس

زندگی را این یک آئین است و بس

زندگانے قوت پیداستی

اصل او از ذوق استیلاستی

’’ق‘‘

عفو بیجا سردی خون حیات

سکتہ ئی در بیت موزون حیات

ہر کہ در قعر مذلت ماندہ است

ناتوانی را قناعت خواندہ است

ناتوانے زندگی را رہزن است

بطنش از خوف و دروغ آبستن است

از مکارم اندرون او تہی است

شیرش از بہر ذمائم فربہی است

ہوشیار ای صاحب عقل سلیم

در کمینہا می نشیند این غنیم

گر خردمندی فریب او مخود

مثل حر با ہر زمان رنگش دگر

شکل او اھل نظر نشناختند

پردہ ہا بر روی او انداختند

گاہ او را رحم و نرمی پردہ دار

گاہ می پوشد ردای انکسار

گاہ او مستور در مجبوری است

گاہ پنہان در تہ معذوری است

چہرہ در شکل تن آسانی نمود

دل ز دست صاحب قوت ربود

با توانائی صداقت توأم است

گر خود آگاہی ہمین جام جم است

زندگی کشت است و حاصل قوتست

شرح رمز حق و باطل قوتست

مدعی گر مایہ دار از قوت است

دعوی او بی نیاز از حجت است

باطل از قوت پذیرد شان حق

خویش را حق داند از بطلان حق

از کن او زھر کوثر می شود

خیر را گوید شری ، شر می شود

ای ز آداب امانت بیخبر

از دو عالم خویش را بہتر شمر

از رموز زندگے آگاہ شو

ظالم و جاہل ز غیر اللہ شو

چشم و گوش و لب گشا ای ہوشمند

گر نبینی راہ حق بر من بخند

noman.bokhari@iqbalsociety.org (Noman Bokhari)

’’مرحلۂ اول اطاعت ‘‘

خدمت و محنت شعار اشتر است

صبر و استقلال کار اشتر است

گام او در راہ کم غوغا ستی

کاروان را زورق صحرا ستی

نقش پایش قسمت ہر بیشہ ئی

کم خور و کم خواب و محنت پیشہ ئی

مست زیر بار محمل مے رود

پای کوبان سوی منزل می رود

سر خوش از کیفیت رفتار خویش

در سفر صابر تر از اسوار خویش

تو ہم از بار فرائض سر متاب

بر خوری از ’’عندہ حسن المآب‘‘

در اطاعت کوش ای غفلت شعار

می شود از جبر پیدا اختیار

ناکس از فرمان پذیری کس شود

آتش ار باشد ز طغیان خس شود

ہر کہ تسخیر مہ و پروین کند

خویش را زنجیری آئین کند

باد را زندان گل خوشبو کند

قید بو را نافہ ے آہو کند

می زند اختر سوی منزل قدم

پیش آئینی سر تسلیم خم

سبزہ بر دین نمو روئیدہ است

پایمال از ترک آن گردیدہ است

لالہ پیھم سوختن قانون او

بر جہد اندر رگ او خون او

قطرہ ہا دریاست از آئین وصل

ذرہ ہا صحراست از آئین وصل

باطن ھر شی ز آئینی قوی

تو چرا غافل ازین سامان روی

باز ای آزاد دستور قدیم

زینت پا کن ھمان زنجیر سیم

شکوہ سنج سختی آئین مشو

از حدود مصطفی بیرون مرو

’’مرحلہ دوم ضبط نفس‘‘

نفس تو مثل شتر خود پرور است

خود پرست و خود سوار و خود سر است

مرد شو آور زمام او بکف

تا شوی گوہر اگر باشی خزف

ہر کہ بر خود نیست فرمانش روان

می شود فرمان پذیر از دیگران

طرح تعمیر تو از گل ریختند

با محبت خوف را آمیختند

خوف دنیا ، خوف عقبی ، خوف جان

خوف آلام زمین و آسمان

حب مال و دولت و حب وطن

حب خویش و اقربا و حب زن

امتزاج ماء و طین تن پرور است

کشتہ ی فحشا ھلاک منکر است

تا عصائی لا الہ داری بدست

ہر طلسم خوف را خواہی شکست

ہر کہ حق باشد چو جان اندر تنش

خم نگردد پیش باطل گردنش

خوف را در سنیۂ او راہ نیست

خاطرش مرعوب غیر اللہ نیست

ہر کہ در اقلیم لا آباد شد

فارغ از بند زن و اولاد شد

می کند از ماسوی قطع نظر

می نہد ساطور بر حلق پسر

با یکی مثل ہجوم لشکر است

جان بچشم او ز باد ارزان تر است

لا الہ باشد صدف گوہر نماز

قلب مسلم را حج اصغر نماز

در کف مسلم مثال خنجر است

قاتل فحشا و بغی و منکر است

روزہ بر جوع و عطش شبخون زند

خیبر تن پرورے را بشکند

مؤمنان را فطرت افروز است حج

ہجرت آموز و وطن سوزست حج

طاعتی سرمایہ ی جمعیتی

ربط اوراق کتاب ملتی

حب دولت را فنا سازد زکوة

ہم مساوات آشنا سازد زکوة

دل ز ’’حتی تنفقوا‘‘ محکم کند

زر فزاید الفت زر کم کند

این ہمہ اسباب استحکام تست

پختہ ی محکم اگر اسلام تست

اھل قوت شو ز ورد یًا قوی‘‘

تا سوار اشتر خاکی شوے

’’مرحلہ سوم نیابت الھی‘‘

گر شتر بانی جہانبانی کنی

زیب سر تاج سلیمانی کنی

تا جہان باشد جہان آرا شوی

تاجدار ملک ’’لایبلی‘‘ شوی

نایب حق در جہان بودن خوش است

بر عناصر حکمران بودن خوش است

نایب حق ہمچو جان عالم است

ہستی او ظل اسم اعظم است

از رموز جزو و کل آگہ بود

در جہان قائم بامراللہ بود

خیمہ چون در وسعت عالم زند

این بساط کہنہ را برھم زند

فطرتش معمور و می خواہد نمود

عالمی دیگر بیارد در وجود

صد جہان مثل جہان جزو وکل

روید از کشت خیال او چو گل

پختہ سازد فطرت ہر خام را

از حرم بیرون کند اصنام را

نغمہ زا تار دل از مضراب او

بہر حق بیداری او خواب او

شیب را آموزد آہنگ شباب

می دہد ہر چیز را رنگ شباب

نوع انسان را بشیر و ہم نذیر

ہم سپاہی ہم سپہگر ہم امیر

مدعای ’’علم الاسما‘‘ ستی

سر ’’سبحان الذی اسرا‘‘ ستی

از عصا دست سفیدش محکم است

قدرت کامل بعلمش توأم است

چون عنا گیرد بدست آن شہسوار

تیز تر گردد سمند روزگار

خشک سازد ہیبت او نیل را

می برد از مصر اسرائیل را

از قم او خیزد اندر گور تن

مردہ جانہا چون صنوبر در چمن

ذات او توجیہ ذات عالم است

از جلال او نجات عالم است

ذرہ خورشید آشنا از سایہ اش

قیمت ہستی گران از مایہ اش

زندگی بخشد ز اعجاز عمل

می کند تجدید انداز عمل

جلوہ ہا خیزد ز نقش پای او

صد کلیم آوارہ ی سینای او

زندگے را می کند تفسیر نو

می دہد این خواب را تعبیر نو

ہستئی مکنون او راز حیات

نغمہ ی نشیندہ ی ساز حیات

طبع مضمون بند فطرت خون شود

تا دو بیت ذات او موزون شود

مشت خاک ما سر گردون رسید

زین غبار آن شہسوار آید پدید

خفتہ در خاکستر امروز ما

شعلہ ی فردای عالم سوز ما

غنچہ ی ما گلستان در دامن است

چشم ما از صبح فردا روشن است

ای سوار اشہب دوران بیا

ای فروغ دیدہ ی امکان بیا

رونق ہنگامہ ی ایجاد شو

در سواد دیدہ ھا آباد شو

شورش اقوام را خاموش کن

نغمہ ی خود را بہشت گوش کن

خیز و قانون اخوت ساز دہ

جام صہبای محبت باز دہ

باز در عالم بیار ایام صلح

جنگجویان را بدہ پیغام صلح

نوع انسان مزرع و تو حاصلی

کاروان زندگے را منزلی

ریخت از جور خزان برگ شجر

چون بھاران بر ریاض ما گذر

سجدہ ہای طفلک و برنا و پیر

از جبین شرمسار ما بگیر

از وجود تو سرافرازیم ما

پس بسوز این جہان سازیم ما